IJOO BERBAGI PADA SEMUA

Jenenge wiwitan mung Untung. Dheweke sawijining batur tukon sing melu Bangsa Walanda. Amarga kuwanene, Untung pinercaya Walanda supaya numpes Surapati sing bentrok marang Walanda. Surapati kasil dipercaya, jenenge banjur sinengkekake Untung Surapati kanthi pangkat letnan.

Letnan Untung Surapati bali kakirim supaya numpes mungsuhe Walanda sing dijejungguli Pangeran Purbaya ing Banten. Untung Surapati budhal, nanging balik maneh banjur genti nggempur Walanda. Untung Surapati sing maune bala Walanda banjur dioyak dening Walanda.

Untung Surapati suwita ing Kraton Mataram. Pasuwitane ditampa becik. Nanging Walanda weruh papan singidane Untung Surapati. Walanda nggempur Mataram. Sing nandhingi Untung Surapati sabalane. Pasukane Walanda kasil tumpes, malah Kapten Tack sing dadi pimpinane Walanda tiwas.

Sawise perang, Untung Surapati ninggalake Mataram tumuju Pasuruan. Ing kene ngedekake keraton sing tlatahe meh kabeh tlatah Jawa Timur. Senajan mugn batur tukon, naging Untung Surapati kasil dadi Raja Pasuruan.

Sawetara ontran-ontran ing Kartasura dumadi perang sedulur. Pangeran Puger sing dadi balane Walanda kasil ngrebut panguwasane. Sunan Mas sing dadi panguwasane direbut Pangeran Puger lan Walanda mlayu menyang Pasuruan.

Kancil enak-enak mangan suket ledhug-ledhung. Sinambi rengeng-rengeng, dheweke ngrungokake ocehing manuk lan wit-witan. Dina kuwi Kancil rumangsa wis isa uwal saka Baya. Kewan-kewan galak padha adoh saka papan kono. Urip ing alas kuwi pokok bisa maeka kewan sing arep mangsa dheweke, mesthi bakal slamet, ngono pikire Kancil. Lagi wae enak-enak mangan dumadhakan keprungu lamat-lamat swara jaluk tulung.

“Tulung! Tulungana akuu!” bengok saka kadohan.

Sakala Kancil nelingake tekane swara. Kancil wis tepung, kuwi jelas swarane kebo. Kanthi mlaku rikat, dheweke tumuju ing tekane arah swara.

Kancil teka pinggir jurang kali. Ing pinggir kali rada mangisor katon kebo bengok-bengok jaluk tulung. Kancil enggal-enggal mlayu goleki. Jebul Kebo kelaran. Gigire kebo ana baya sing nemplek ora gelem uwal. Cangkeme baya nyakot gigire kebo.

“Baya! Baya! Mudhuna! Aja nglarani Kebo!” prentahe Akncil sansaya cedhak.

Ewa semono Baya ora gelem nguwali cangkeme ing gigire Kebo. Kebo sansaya bengok-bengok kelaran.

“Mengko dhisik. Yen kowe pancen luwe, bener pakanamu Kebo. Daginge Kebo kandel tur mareki,” kandhane Kancil mbenerake timdake Baya. “Saiki aku kepingin larah-larahane kokk bisa Kebo arep kok pangan kaya ngene.”

“Cil, sing salah Baya. Dheweke wis tak tulung maah mbrakot geger,” kandhane Kebo sinambi gereng-gereng.

“Salah utawa luput aku durung bisa mutusake. Ayo saiki diwiwiti larah-larahe. Baya mudhun saka gigir kebo!” preantahe Kancil.

Baya mudhun saka gigire Kebo.

“Ngene Cil, Baya kuwi kewan sing lumuh. Senenge mung meneng, nganti kebrukan wit gedhe kae ora mlayu,” critane Kebo.

“Ya saiki coba kahanane Baya kebrukan wit dibalekake, mengko kepriye carane olehmu nulung!” prentahe Kancil. “Saiki Baya manggon papane mau!”

Baya gelem mapana panggonane. Kebo banjur nyundhang kayu gedhe sing dhek mau gebruki Baya. Nalika Baya bali dibruki wit gedhe mbengok, sambat kelaran.

“Wis Cil, wiwitane kaya ngene iki,” kandhane Kebo. “Saiki kepriye?”

“Saiki ayo lunga saka kene!” Kancil ngajak Kebo.

“Lho Cil.....?” Kebo isih bingung.

“Ya wis ben, Baya sing ora ngerti ditulung ben mati kebrukan uwit. Jenenge ora bisa mbales bebuden becik,” pangajake Kancil.

Raden Antasena lagi jejagongan karo ibune sing aran Dewi Urang Ayu. Raden Antasena rumangsa wis gedhe, nanging durung tau weruh bapake. Mulane Raden Antasena kepingin kepethuk bapake.

Dewi Urang Ayu blaka menawa bapake Raden Antasena kuwi satriya pandhawa. Arane Raden Werkudara ya Raden Bimasena. Raden Antasena sing dicritakake ora bisa basa krama, duwe watak kaku. Sakabehing kekarepane ora kena disadoni. Wis dikandhani yen nggoleki Raden Werkudara kuwi ora gampang. Ewasemana, Raden Antasena meksa budhal. Sakabehing masalah sign bakal ditemoni bakal diprantasi.

Raden Antasena njedhul saka samodra, ora nemoni wong babar pisan. Tumuju pesisir sing isih wujud alas bebondhotan uga ora nemoni janma manungsa. Raden Antasena dadi bingung. Dumadhakan ing tengah samodra ana barang kampul-kampul katut palyune angin. Raden Antasena ambyur ign samodra, barang kuwi dioyak. Sansaya cedhak jebul wujud prau cilik sing rinengga edi peni. Enggal wae prau diprepepgi.

Saiba kagete Raden Antasena ing jero prau jebul ana wong wadon sing gumlethak tanpa obah. Wong wadhon menganggo warwa gumebyar kaya turu. Raden Antasena nyoba ngudhang wong wadhon kuwi, nanging ora gelem tangi. Wong wadon kuwi nyoba dihoyok-hoyok karep ben tangi, nanging panggah gumlethak ora obah. Prau banjur diseret menyang pesisir.

Raden Antasena lagi ngerti yen wong wadhon kuwi wes mati. Jalaran kepingin bisa kepethuk pawongan sing kena ditakoni, Raden Antasena banjur nyenyuwun marang jawata supaya wong wadhon kuwi diuripi. Panyuwune dikabulake, wong wadhon kuwi bali urip. Raden Antasena banjur takon. Wong wadon kuwi jebul Dewi Wara Sembadra garwane Raden Janaka. Raden Janaka kuwi adhine Raden Werkudhara. Raden Antasena seneng banget. Dheweke bakal bisa ketemu bapake.

Raden Banterang putra Raja Blambangan senengane mbebedag ing alas. Mulane saben-saben budhal mbebedhag ing alas kanhti ngajag prajurit kang duwe kaluwihan. Kaya wektu kuwi Raden Banterang lagi ngincer sawijining Kidang. Gandhewane pinenthang, diarahake menyang kidhang sing lagi nyrenggut suket. Durung nganti jemparing diculake kidang wis malyu adoh. Raden Banterang ngoyak playune kidang.

Kaya adat saben yen Raden Banterang ngoyak kidang, prajurit lan abdi sing ngetutake ora wani ganggu gawe. Raden Banterang sing ngoyak kidang sansaya adoh ninggalake rombongane. Sansaya mlebu alas, nanging kidang isih durung bisa dijemparing. Wusanane Raden Banterang kesel. Dheweke leren ing pinggir kali sing bening banyune. Ngombe banyu sawarege banjur lungguh ing sangisore wit.

Nalika ing sepining alas, ndadak Raden Banterang keprungu wong sing lagi nangis. Raden Banterang nggoleki. Jebul sawijining wanita sing ayu banget. Wanita kuwi ditakoni denign Raden Banterang. Kena apa nganti temaka ana tengah alas. Wanita kuwi ngaku yen jenenge Surati saja Krajaan Klungkung. Dene nganti keraya-raya teka ana alas jalaran kerajaane diserbu mungsuh. Bapa lan Ibune kabeh padha seda ing perang, mulane dheweke luwih becik mlayu.

Raden Banterang welas banget. Wanita kuwi banjur diajak bali menyang Blambangan. Malah Surati diangkat dadi Garwane. Raja Blambangan uga sarujuk yen Raden Banterang duwe garwa Surati.

Sanajan wis duwe sisishan, nanging Raden Banterang isih seneng mbebedhag menyang alas. Kasenengan kuwi ora bisa dilalekake babar pisan.

Nalika Raden Banterang mbebedag, Surati kedhayohan sawijining priya. Priya kuwi aran Rupaksa. Rupaksa nyatane kangmase Surati sign sengaja pengen ketemu. Bareng wis kepethuk, Surati dikandhani manawa Raden Banterang kuwi sejatine sawijining mungsuh. Raden Banterang sing mateni Rama lan Ibune ing Klungkung. Mulane Rupaksa ngajak supaya Surati genti mateni Raden Banterang. Surati ora gelem, jalaran wis ditulung saka tengah alas. Rupaksa nglenggana, pancen wis sisihane. Kanggo pemut. Rupaksa ninggali iket saka Klungkung.

Raden Banterang nesu banget weruh iket saka Klungkung. Surati diarani yen wis laku sedheng utawa nyimpen priya liya. Surati puguh yen dheweke ora nindhaake apa-apa. Iket kuwi pawewehe kangmase aran Rupaksa. Raden Banterang panggah ora percaya.